​SÖZ VARLIĞIMIZA DAİR NOTLAR (1)

SÖZ VARLIĞIMIZA DAİR NOTLAR (1)
 
 
MEVLÜT KAYA
 
Yöremizden derlediğimiz unutulmaya yüz tutmuş eski sözcükleri aktarmaya devam ediyoruz.
Başaklama / başak etme /son(ğ)lama: Fındık hasadının ardından bahçelerde kalan fındıkları ihtiyaç sahiplerinin toplaması durumunu ifade eder. Bu işi yapanlara da “sonlamacı / başakçı” deniliyor (sonlama= son toplama). Bahaeddin Ögel’in “Türk Kültür Tarihine Giriş” (Ankara 1991, c. 2, s. 30) adlı eserinde belirttiğine göre “başaklama, çok eski bir Türk ziraat geleneğini gösteren bir sözdür. Ekin biçildikten sonra demetlere giremeyen ve tarlada kalan başaklar, bunları toplamak zahmetine katlanan fakir köylülerin hakkı olarak görülmüştür. Artık başakları toplayanlara, Türkler arasında, başakçı adı verilmiştir…”
Türklerin yaşamında, bilinen eski tarihlerden itibaren sosyal devlet, sosyal, yardımlaşmacı ve paylaşımcı bir tarz hakim olmuştur. “Göz hakkı”, “fakir hakkı”, “komşu hakkı”, “hayvan hakkı” gibi imgelerin Türklerin yaşamında eski çağlardan beri var olduğu görülmektedir. Yukarıda aktarılan “başak / sonlama” geleneği de bu durumla ilgilidir. Öyle ki Türk boyları arasında hasat vaktinde, “farelerin payı”, “sincapların payı”, “kuşların payı” da söz konusudur. 1950’li yıllarda, Espiye’den Alucra’ya buğday ekmeye, zamanı gelince de hasada gidenlerden dinlediğimiz bir anı, konuyu pekiştirmemize canlı bir örnek teşkil ediyor: Alucra’nın bir köyünde, kiralık olarak kullandıkları buğday tarlasına katırlarla hasada giden bir babaanne, bir torun… Katırlar giderken onları, dönerken buğdayları taşıyor. Buğdaylar toplanıp bir araya getiriliyor. Babaanne işin bitiminde avuç avuç buğdayı tarlanın kenarlarına, taşların aralarına serpiyor. Torun ise neden buğdayı boş yere ziyan ettiğini soruyor. Babaannenin verdiği cevabı ise halâ unutamayan, gururla belleğinde taşıyan ve bunun çok anlamı, eski ve önemli bir öğreti olduğunu aktaran torun şu cevabı almıştır: “Oğlum bu döktüğüm buğdaylar bu tarlanın asıl sahiplerinin, asıl bekçilerinin hakkı. Ben az bile verdim. Biz buraya yılda iki ay geliyoruz, bunlar hep buradalar…”
Yöremiz köylerinde halâ yaşlıların dilinde “kurdun kuşun hakkı” diye bir deyim vardır. Yukarıda aktardığımız anı ile aynı iletiyi içermektedir.
Yöremizde sıkça kullanılan “çeç” sözcüğü (çeç fındık, çeç para, ekmek çeçi, çeç etmek) bir meyvenin tanesi, ekmeğin en ufak parçası (Dereli yör. “ekmek ufağı”, Espiye yör. “ekmek çeçi”), bozuk para, fındığından çotanağından ayrılmış hali gibi anlamlarda kullanılmaktadır. Farsça kökenli “çeç” sözcüğü, “harman yabası, büyük harman kalburu” anlamlarına gelmektedir (Ögel, s. 37). Yani başlangıçta “yaba”dan hareketle Fars dilinden alınan “çeç” sözcüğünün, Türklerin dilinde benimsenmesi, sözcüğü anlam bakımından zenginleştirmiştir.
Ögel (s. 45), “yapa, yapa sözleri, Anadolu ve Çağatay Türk lehçelerinde, aynı manada kullanılan harman aletleridir” demektedir. Yöremizde “yaba” sözcüğünün yanı sıra nadiren “cemek” sözcüğü de kullanılır. Harman savurmada, ot çevirmede kullanılan, ağaç dalından yapılmış iki veya üç çengelli yaba türüne Espiye yör. “dilgon”, Dereli yör. “dirgen” denilir. Ahmet Vefik Paşa’nın “Lehçe-i Osmani adlı eserinde Anadolu köylerinde “dırgen” adı verilen yaba, “diren” şeklinde tanıtılmıştır (Ögel, s.37).
Yöremizde sıkça kullanılan sözcüklerden biri de “gevük”tür. Bu sözcüğün kökü “gev-“ eylemidir. Dere kenarında bulunan, suyun biriktirmiş olduğu ağaç/odun parçacıklarına yöremizde “gevük” denilir. Gevmek eylemi ile ilişkisi de şudur: Suların ağacı/odunu, taşlara çarparak sürükleyip kabuğunu soyması, küçük ve pürüzsüz parçalar haline getirmiş olması “gevmek” ile ifade edilmiştir ve bu eylemin sonucunda ortaya çıkan parçaya “gevük” denilmiştir. Eski dönemlerde Türklerde samanı ifade etmek için “küvük, kevek, kevük” gibi sözcükler kullanılmıştır (Ögel, s. 47). Bu durum da Türkçenin zenginliğinin önemli bir göstergesidir: Yöremizde “gevük: derenin geveleyerek soyduğu ağaç parçası”, eski dönem Türklerde “gevük: hayvanların geveleceği madde”… Aynı sözcüğün farklı dönemlerde ve farklı Türk lehçelerinde kök anlamı değişmeden kullanımının çağlara yayılmış olması ancak Türkçenin zenginliğiyle ifade edilebilir.
Ek olarak; yöremizdeki karşılığı yukarıda aktarılmış olan “gevük” sözcüğü, dere kenarındaki küçük parçaları, “gargalak/kargalak” sözcüğü ise deniz kenarında aynı yola biriken parçaları ifade etmek için kullanılır. Bu farklı söylemlerin nedeni de köyde yaşayanlar ile kasabada yaşayanların ağız farklılıklarıdır. Diğer bir etken ise; dere, denize nispeten küçük parçaları taşıyıp “gev-ebilir”…
 
Dikkat! Yazılan yorumlar hiçbir şekilde sitenin görüş ve düşüncelerini yansıtmamaktadır. Yorumlar, yazan kişiyi bağlayıcı niteliktedir.

BU HAFTA OKUNANLAR

ANKET

Türkiye′de salgını önlemek için alınan ek tedbirler yeterli mi?
İmsak00:00
Güneş00:00
Öğle00:00
İkindi00:00
Akşam00:00
Yatsı00:00

GÜNLÜK BURÇLAR

KoçBoğaİkizlerYengeçAslanBaşakTeraziAkrepYayOğlakKovaBalık

SÜPER LİG

TakımOGMBAP

TARİHTE BUGÜN

2018

BAŞKAN ERDOĞAN YENİ DÖNEMİN BAŞLAMASININ ARDINDAN İLK RESMİ ZİYARETİNİ AZERBAYCAN'A YAPTI

2017

TRT GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE İBRAHİM EREN ATANDI

2017

YURT DIŞINDAKİ İLK TÜRK TİCARET MERKEZİ AÇILDI

2016

ATATÜRK HAVALİMANI SALDIRISINDA 7 KİŞİ TUTUKLANDI

2016

ÇİN'DE ETKİLİ OLAN NEPARTAK TROPİKAL FIRTINASI NEDENİYLE 83 KİŞİ ÖLDÜ

2012

BAŞKAN ERDOĞAN HAS PARTİ GENEL BAŞKANI NUMAN KURTULMUŞ'U KABUL ETTİ

2011

TELEKULAK SKANDALIYLA SARSILAN İNGİLTERE'NİN EN YÜKSEK TİRAJLI PAZAR GAZATESİ NEWS OF THE WORLD SON KEZ YAYIMLANDI

2011

ŞİKE SORUŞTURMASINDA FENERBAHÇE KULÜBÜ BAŞKANI AZİZ YILDIRIM TUTUKLANDI

2007

ASTRONOMLAR IŞIĞI DÜNYA'YA 13,5 MİLYAR YILDA ULAŞAN EN UZAK GÖK ADALARI SAPTADI

1996

HAMİYET YÜCESES VEFAT ETTİ

1996

TÜRKSAT UYDUSU FRANSIZ GUYASI'NDAN UZAYA FIRLATILARAK GEÇİCİ YÖRÜNGESİNE YERLEŞTİ

1992

YAZAR EDEBİYAT TARİHÇİSİ CEVDET KUDRET ÖLDÜ

1991

BORİS YELTSİN RUSYA DEVLET BAŞKANI OLARAK SEÇİLDİ

1985

GREENPEACE'İN "RAİNBOW WARRİOR" ADLI GEMİSİNDE İKİ PATLAMA OLDU

1962

TELSTAR UYDUSU UZAYA GÖNDERİLDİ

1961

GALATASARAYLI MİLLİ FUTBOLCU METİN OKTAY İTALYA'NIN PALERMO TAKIMINA TRANSFER OLDU

1952

TÜRKİYE GAZETECİLER SENDİKASI KURULDU

1947

PAKİSTAN'DA GENEL VALİLİĞE MUHAMMED ALİ CİNNAH GETİRİLDİ

1933

SÜMERBANK RESMEN FAALİYETE GEÇTİ

1923

İSTANBUL'DA HARP AKADEMİSİ KURULDU

1921

KÜTAHYA-ESKİŞEHİR MUHAREBELERİ BAŞLADI

1900

PARİS METROSU AÇILDI

1894

1894 BÜYÜK İSTANBUL DEPREMİ

1856

SIRP ASILLI FİZİKÇİ NİKOLA TESLA BUGÜN DOĞDU

ZİYARETÇİ DEFTERİ

Düşüncelerinizi bizimle paylaşmak ister misiniz?Ziyaretçi Defteri