Üst Manşetler Altı

GELEVERA ADI ÜZERİNE BİR DENEME (1)

GELEVERA ADI ÜZERİNE BİR DENEME (1)
 
Mevlüt KAYA
 
Sahilden 80 kilometre içerideki Giresun dağlarından (rakım 3450 m.) doğan Karavovacık, Karadoğa, Boynuyoğun gibi birçok derenin birleşimiyle oluşan ve öyküleriyle türkülere konu olan, adını ise Gelevera köyü/yaylasından alan Gelevera deresinin ad kökenlerine dair merakın gitgide artması; buna karşın herhangi bir araştırmanın yapılmamış olması, yöre kültürü açısından önemli bir eksikliktir. Şüphesiz bu eksikliği gidermek gibi bir iddiası olmayan bu yazı, bazı derleme bilgiler ve mevcut veriler üzerinden tahmin yürütmekten öteye varamayacak bir deneme niteliğindedir.
Gümüşhane’nin Kürtün ilçesine bağlı Sapmaz köyüne de halk arasında “Gelevera” denilmektedir. Bu köy, Gelevera deresinin her iki yanında kurulmuş, yakın dönemlerde baraj altında kalmıştır. Gelevera deresi, bugün turistik bir potansiyele sahip olup, eski tarihlerden beri yöre yaylacılarının en önemli yol güzergâhlarından biri olagelmiştir. 1530 yılı Osmanlı kayıtlarında “Gelevera karyesi”, “yaylak” olarak tanımlanmış olup Çepni (Giresun) nahiyesine bağlı olarak karşımıza çıkmaktadır (T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 387 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530) II, Ankara 1997, s. 159).
Öncelikle, konuya dair derlemelerimize yer vererek konuya giriş yapacağız. Ardından Gelevera adının menşeine dair kendi yaklaşımlarımızı aktarmaya çalışacağız.
Çocukluğu 1940’lı yıllarda Gelevera havzasının bir uzantısı olan Espiye’de dolu dolu geçmiş olan ve yöreye dair kültürel-tarihî konulara en çok kafa yormuş, araştırmış isimlerden biri olan E. Mülki İdare Amiri H. Kemal Baykal’dan, “Gelevera” adına dair edindiğimiz bilgilere hiç dokunmadan aşağıda naklediyoruz:
“Gelevera Deresi, Yağlıdere’nin en az üç dört misli su taşır. Daha yüksek ve karlı dağlardan, daha geniş bir hinterlanttan beslenir. Sel suları çok çeşitli bitki ve canlı çeşidini sahile taşır. Denebilir ki Kiliseburnu’na kadar tüm Adabük düzü bu derenin eseridir. Taşıdığı yem yiyecek, yakacak ve tarıma elverişli topraklar nedeniyle bir halk yakıştırması olarak; gelip bir şeyler vermesi nedeniyle “gele vere” deresi diyen Espiyeliler vardı, çocukluğumda… Ama bu sadece bir yakıştırma olsa gerek. Tarihte Espiye’de uzun süre egemen olmuş yerleşik kültürü olan kavimlerden birine ait olması çok daha mümkün. Zira satıhtan mostra gösteren Lahanas’ı bakır yataklarının bakır çağına erken geçmiş bir uygarlığı ve onun ad koymalarını öne çıkarır. Karadeniz‘de ticaret kolonileri kuran Miletoslular bile öne çıkar bu durumda. İonya uygarlığı Atina uygarlığından 400 yıl ileri bir uygarlıktır. Gemicilikte de kıyı takibi ile ilk Karadeniz kolonileri kuranlar da onlardır. Pers satraplıklarını da unutmamak gerekir… Anadolu’yu yönetmiş ve uzun süreler vergiye bağlamışlardır. Günümüz Kurmançisinde “gelek” sözcüğü “çok” sözcüğü ile eş anlamlıdır. “Gelli” ise “tümü, hepsi” anlamındadır. Burada gramer yapısı Farsça olan bu karma dilin kökeninde bu kelimelerden nasıl etkilendiğine de bakmak gerekir. Pondiki lehçesi acaba nasıl adlandırıyordu bu dereyi? Yoksa Saka Türkçesi mi yaptı bu adlandırmayı? Kelge-gele, berge-vere Oğuz Türkmencesi gibi… Gerçek bir, rivayet muhtelif… Unutma… Bir Batı Anadolu uygarlık dili olan İonca iki lehçelidir. İbihca gibi bir ölü dilden de olabilir…”(H. Kemal Baykal ile yapılan görüşme, 12 Eylül 2019).
Yukarıda, Gelevera adının kökenine dair bir derlememizi paylaştık. Bu bakış açısı, Gelevera’nın Espiye’deki kısmına yani denize döküldüğü alana endekslidir. En başta zikrettiğimiz Gelevera köyünün/yaylasının adı da hesaba katıldığında, derenin ad kökenin bu yaylanın adıyla sıkı bir bağlantı içinde olduğu anlaşılmaktadır. Yani dereye “Gelevera” adını, denize döküldüğü yerin halkı vermiş olsa bile derenin beslendiği ana kaynaklardan biri olan “Gelevera” yaylasından dolayı adın konulduğu kuvvetle muhtemeldir. Buradan hareketle öncelikle yerleşim yeri olan “Gelevera”nın  ardından da aynı adla anılan derenin ad kökeni üzerinde yoğunlaşacağız.
“Gelevera” sözcüğünün yapısına baktığımızda, iki sözcükten oluşan bir birleşik isim olduğu düşüncesine kapılıyoruz. O halde iki ayrı sözcüğün nasıl yan yana geldiğini, nasıl yer adı olarak konulmuş olabileceğini irdeleyip anlamaya çalışacağız. Eski sözlükleri karıştırarak “gele, gela, kela, kala, gala, kole, koli, kele, gelli, kelli, vera, vara, vere, vira, viya, vora, vore, …” sözcüklerini ve bunların kullanımlarını, söz konusu havzanın tarihî-coğrafî özellikleriyle birlikte incelemeye çalışacağız… -Devamı haftaya-
Dikkat! Yazılan yorumlar hiçbir şekilde sitenin görüş ve düşüncelerini yansıtmamaktadır. Yorumlar, yazan kişiyi bağlayıcı niteliktedir.

BU HAFTA OKUNANLAR

ANKET

Eynesil'e en son ne zaman geldiniz?
İmsak00:00
Güneş00:00
Öğle00:00
İkindi00:00
Akşam00:00
Yatsı00:00

GÜNLÜK BURÇLAR

KoçBoğaİkizlerYengeçAslanBaşakTeraziAkrepYayOğlakKovaBalık

SÜPER LİG

TakımOGMBAP

KARİKATÜR

Deneme kar

TARİHTE BUGÜN

2017

Yunanistan Yüksek Mahkemesi, FETÖ'nün 15 Temmuz darbe girişimi sonrası Yunanistan'a kaçan 8 darbeci askerin Türkiye'ye iade edilmemeleri yönünde karar verdi

2016

"Tahşiyecilere kumpas" davası kapsamında tutuklu bulunan Samanyolu Yayın Grubu Başkanı Hidayet Karaca, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığının FETÖ/PDY'ye ilişkin ana soruşturması kapsamında da tutuklandı

2016

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, 17 yıl aradan sonra ilk defa Katolik dünyasının merkezi Vatikan'ı ziyaret etti

2015

Filipinler'in güneyinde güvenlik güçleriyle silahlı örgütler arasında çıkan çatışmada 50 polis öldü

2014

Filipinler hükümetiyle isyancı Moro İslami Kurtuluş Cephesi'nin, ülkenin güneyinde yıllardır süren ve on binlerce kişinin yaşamını yitirdiği çatışmalara son vermeyi hedefleyen belge üzerinde anlaştığı bildirildi

2013

Mısır’ın Port Said Stadyumu'ndaki futbol karşılaşmasında geçen sene Şubat ayında 74 kişinin ölmesinin ardından açılan davada, 21 sanık hakkında idam kararı verildi

2013

Adana'ya konuşlandırılan Patriot Hava Savunma Sistemleri harekat yeteneğini kazanarak, operasyonel hale geldi

2011

TÜİK, enflasyon sepetini güncelledi. 2011 TÜFE sepeti 445 kalemden oluştu. Güncelleme sonucunda 2011 sepetine tramvay ücreti ve Süper Loto girdi, yünlü kumaş, kadın mantosu ve atık çöp ücreti sepetten çıkarıldı

2008

''Ergenekon'' soruşturması kapsamında gözaltına alınan emekli Tuğgeneral Veli Küçük, emekli Kurmay Albay Fikri Karadağ, Susurluk Davası hükümlüsü Sami Hoştan, avukat Kemal Kerinçsiz ile Sevgi Erenerol'un da aralarında bulunduğu kişiler tutuklandı

2006

Dünya Ekonomi Forumu, Davos'ta (İsviçre) toplandı.

2005

Condoleezza Rice, Amerika Birleşik Devletleri'nin ilk siyahi kadın dışişleri bakanı oldu.

2001

Gujarat'da (Hindistan) deprem: 20.000'den fazla kişi öldü.

2000

İstanbul Devlet Konservatuvarının kurucusu Fuat Türkay İstanbul'da 93 yaşında öldü.

1992

12 Eylül'den sonraki ilk kez memur eylemi İstanbul'da yapıldı.

1992

Boris Yeltsin, Rusya'nın nükleer füzelerinin Amerikan şehirlerini hedef almaktan vazgeçeceğini duyurdu.

1974

Bülent Ecevit başkanlığında Cumhuriyet Halk Partisi - Milli Selamet Partisi koalisyon hükümeti göreve başladı.

1974

Türk Hava Yolları'nın Van adlı yolcu uçağı, İzmir Cumaovası Havaalanı'nda pistin 100 metre uzağında yere çakıldı; 63 kişi öldü.

1966

İstanbul'un çeşitli semtlerinde "köylü pazarları" kurulması çalışmalarına başladı. Amaç, halkın daha ucuz sebze ve meyve yiyebilmesi idi.

1965

Hintçe Hindistan'ın resmi dili oldu.

1958

Klasik müzik bestecisi Bülent Arel'in Beş Sonnet adlı yapıtı ilk kez seslendirildi.

1950

Hindistan'da cumhuriyet ilan edildi.

1934

Apollo Tiyatrosu Harlem'de (New York) açıldı.

1931

Hindistan'da Mahatma Gandhi serbest bırakıldı.

1926

Televizyonun icadı bugün yapılmıştır.

1924

Petrograd'ın adı Leningrad olarak değiştirildi.

1911

Pilot Glenn H. Curtiss ilk deniz uçağını uçurdu.

1905

Güney Afrika Pretoria'da 3,106 kırat değerindeki dünyanın en büyük elması bulundu. 9 parçaya bölünen elmastan elde edilen ''Afrika'nın Büyük Yıldızı'' adındaki 530,2 kıratlık 74 yüzlü dünyanın en büyük pırlantası, Britanya tacına yerleştirildi

1837

Michigan 26. eyalet olarak Amerika Birleşik Devletleri'ne katıldı.

1788

İngiliz donanması Sidney sahillerinde. Avrupalıların kalıcı yerleşimi başlamış oldu.

1699

Osmanlı Devleti Karlofça Antlaşması'nı imzaladı.

1531

Lizbon'da (Portekiz) şiddetli deprem; binlerce kişi öldü.

1340

İngiltere kralı III. Edward, kendini Fransa kralı ilan etti.

66

Halley kuyruklu yıldızı Dünya'nın yakınından 5. kayıtlı geçişi.

ZİYARETÇİ DEFTERİ

Düşüncelerinizi bizimle paylaşmak ister misiniz?Ziyaretçi Defteri