​GELEVERA ADI ÜZERİNE BİR DENEME (2)

​GELEVERA ADI ÜZERİNE BİR DENEME (2)

​GELEVERA ADI ÜZERİNE BİR DENEME (2)
Eynesil
G.Tarihi: 22.12.2019 15:06
958 Okunma
0
GELEVERA ADI ÜZERİNE BİR DENEME (2)
 
Mevlüt KAYA
 
1928 yılında Sapmaz köyünün adı, Torul kazası-Kürtün nahiyesi “Gelevera” köyü olarak geçmektedir (T.C. Dâhiliye Vekâleti, Son Teşkilatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, İstanbul 1928, s.22). 1940’ta köy nüfusunun 65 olduğu görülmektedir (T.C. Başbakanlık DİE, 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s. 292).
Halk arasında “Gelevera” yahut “Gelavara” şeklinde söylenegelen, resmî kayıtlarda ise Gelevera/Gelivera olarak geçen yerleşim biriminin bugünkü adı Sapmaz (Gümüşhane-Kürtün) köyüdür. Espiye halkının Gelevera olarak eskiden beri adlandırdığı derenin resmî Kayılardaki biçimi ise Özlücedere’dir. Etimoloji çalışmaları yapan Sevan Nişanyan, Sapmaz köyünün eski adı olan Gelivera’yı bir internet sitesinde  (https://nisanyanmap.com/?yer=15779&haritasi=sapmaz) Yunanca bir sözcük olarak göstermiştir. Nişanyan söz konusu sitede bu ad üzerine bir tanımlama, analiz yapmamış ise de yerel araştırıcılar arasında aynı yönde iddialar mevcuttur: “Gali: güzel, vera: yüzük”…
Gelivera adına dair yukarıdaki anlamına dair net bir yorum yapma olanağımız hâlihazırda yoktur. Ancak yerleşim yeri olan bugünkü Sapmaz ve çevresini içerisine alan havzanın eski çağlardan beri altın, gümüş, bakır gibi madenleri barındırdığı bilinmektedir. Dahası, Gümüşhane tarihî çağlarda hep madenleriyle ön plandadır. Madenlerin varlığından hareket edersek, “güzel yüzük” tabiri bu yer adının menşeinde karşılık bulabilir.
Birleşik ad olan “Geli-vera/Gele-vera”nın etimolojik kökenine şeklen yakın görünen sözcüklere de bakalım:
Gele: 1. Sürü (Fars. Osmanlıca İhya web-Sözlük). 2. Tavla oyununda atılan uyumsuz taş. 3. Çocuk oyununda ebe olanların durdukları yer; Uluşiran *Şiran –Gümüşhane (TDK onl.söz.) Gele/Gela farklı söyleniş farklılıklarını da göz önünde tutmak gerekir.
Geli: 1. Gel; Isparta, Diyarbakır. 2. Ardıç ağacının meyvesi; Tefenni-Burdur. 3. Düğün çağırıcısı; Konya. 4. Gelgit (TDK onl.söz.)
Kele: 1. Boğa, tosun. 2. Sürülmemiş tarla. 3. Güzel, iyi. 4. Büyük, onurlu… gibi, Türkiye derlemelerinde çok çeşitli karşılıkları bulunmaktadır (TDK online-sözlük). Doğankent’in Kelete köyünün adı ile ve hatta Eynesil’de eskilerin “pancar kökü” anlamında kullandıkları “kelem” sözcüğü ile de ilişkilendirilebilir.
Kelâ: Kertenkele, keler (TDK onl.söz.)
Kala: 1. Kent, şehir. 2. Güç, zahmetli. 3. Atmaca. 4. Çekirge. 5. Sincap (TDK onl.söz.) Espiye-Kalaboynu (bugünkü Kaleboynu) ile ilişki kurulabilir.
“Gala” sözcüğünün anlamları arasında “hapishane”, “dikili taşla oynanan bir çocuk oyunu”, “başka” gibi karşılıklar görmekteyiz. Anadolu derlemelerindeki karşılıklarında yakın “Gelevera”ya yakın bir anlam barınmadığı görülmektedir (Bkz. TDK onl.söz.)
Vera: TDK online sözlükte karşılığı yok.
Vara: Balyoz; Güneyce-Rize (TDK onl.söz.)
Vere: 1. İki sürülmüş bölüm arasında kalan tarla parçası; Ahlat-Bitlis. 2. Daima, her zaman; Kütahya.
Vira: 1. İtalyanca, toplama, alma. 2. Sürekli, daima (TDK onl.söz.) 3. Denizcilikte yaygın söylem: Vira bismillah!
Vore: Kar; Nazimiye-Tunceli (TDK onl.söz.)
Türkçedeki “gelmek-varmak” sözcüklerinden hareket edilerek, bugün halk ağzındaki yakıştırma olan “Gelevara” sözcüğü mantıklı gibi gelse de yörede ağzındaki “var-gel: teleferik” örneği bu yakıştırmayı çürütmeye yatkındır. Çünkü mantıksal olarak önce varılır sonra gelinir (dönülür).
Gelevera adının kökenine dair net bir sonuca ulaşamasak, sadece şeklen yakın sözcükleri aktarmaya çalışmış olsak da söz konusu havzanın, eski çağlardan beri maden işlenen bölge olduğu gerçeği, bu adlandırmanın çıkış noktası olabilir. MTA’nın ilgili bölge haritalarında görüleceği gibi buralar eski maden işletmelerinin bulunduğu alanlardır (Bkz. http://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/hizmetler/maden-haritalari/gumushane.pdf). Ayrıca adlandırmada bu havzanın coğrafî özelliklerinin de etkili olabileceği göz önünde tutulmalıdır. İlave olarak, Kelkit, Gelivera=Kelivera, Gelibolu adları arasında da bir köken ilişkisi olabilir.
Dikkat! Yazılan yorumlar hiçbir şekilde sitenin görüş ve düşüncelerini yansıtmamaktadır. Yorumlar, yazan kişiyi bağlayıcı niteliktedir.

BENZER HABERLER

VİDEO GALERİ

BU HAFTA OKUNANLAR

ANKET

Türkiye′de salgını önlemek için alınan ek tedbirler yeterli mi?
İmsak00:00
Güneş00:00
Öğle00:00
İkindi00:00
Akşam00:00
Yatsı00:00

GÜNLÜK BURÇLAR

KoçBoğaİkizlerYengeçAslanBaşakTeraziAkrepYayOğlakKovaBalık

SÜPER LİG

TakımOGMBAP

TARİHTE BUGÜN

2017

MİLLİ SPORCU ASLI ÇAKIR ALPTEKİN ATLETİZM’DEN ÖMÜR BOYU MEN EDİLDİ

2016

PROF. DR. MEHMET ALTAN TUTUKLANDI

2015

VOLKSWAGEN EMİSYON TESTİ MANİPÜLASYONUNDAN DOĞAN ZARAR İÇİN 6,5 MİLYAR AVRO BÜTÇE AYIRDI

2011

KIRIM TATARI YAZAR VE ŞAİR CENGİZ DAĞCI BUGÜN ÖLDÜ

2008

TÜRK TİYATRO SANATÇISI HADİ ÇAMAN BUGÜN ÖLDÜ

2007

MİLLİ GÜVENLİK KURULU GENEL SEKRETERLİĞİNE BÜYÜKELÇİ TAHSİN BURCUOĞLU ATANDI

2001

TÜRK BESTECİ VE MÜZİK YORUMCUSU FİKRET KIZILOK BUGÜN HAYATINI KAYBETTİ

1993

NEW YORK METROPOLİTAN MÜZESİ "KARUN HAZİNESİ"Nİ TÜRKİYE'YE GERİ GÖNDERMEYE KARAR VERDİ

1987

HARRY POTTER FİLMİNDE DE OYNAYAN İNGİLİZ OYUNCU TOM FELTON BUGÜN DOĞDU

1985

GREENPEACE'A AİT "RAİNBOW WARRİOR" GEMİSİNİN FRANSIZ GİZLİ AJANLARI TARAFINDAN BATIRILDIĞI KABUL EDİLDİ

1981

BKM MUTFAK OYUNUCUSU VE SAHNE AMİRİ EMRE CANPOLAT BUGÜN DOĞDU

1980

KURULUŞUNDAN 10 YIL SONRA LECH WALESA LİDERLİĞİNDEKİ DAYANIŞMA HAREKETİ POLONYA'DA YASALLIK KAZANDI

1980

İRAN-IRAK SAVAŞI BAŞLADI

1978

BİR DÖNEM GALATASARAY FORMASI DA GİYEN AVUSTRALYALI FUTBOLCU HARRY KEWELL BUGÜN DOĞDU

1977

TİYATRO SİNEMA VE DİZİ OYUNCUSU ALİ SUNAL BUGÜN DOĞDU

1792

FRANSA'DA CUMHURİYET İLAN EDİLDİ

ZİYARETÇİ DEFTERİ

Düşüncelerinizi bizimle paylaşmak ister misiniz?Ziyaretçi Defteri